สรุปคำตอบ
เมื่อแบคทีเรียกรดแลคติก (lactic acid bacteria, LAB) เจริญไม่ดีบน MRS ส่วนใหญ่ไม่ได้แปลว่าอาหารเลี้ยงเชื้อเสีย แต่เป็นเพราะสภาวะไม่ถูกต้อง สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดสามข้อคือ บ่มในตู้บ่มเชื้อธรรมดาโดยไม่ได้ทำสภาวะไร้ออกซิเจน นึ่งฆ่าเชื้ออาหารเลี้ยงเชื้อเกิน และเชื้อยังไม่ฟื้นตัวจากการแช่แข็งหรือการทำแห้งเยือกแข็ง ให้ตัดสามข้อนี้ออกก่อน แล้วจึงตรวจ pH ความแห้งของจาน และความต้องการเฉพาะของเชื้อแต่ละชนิด ส่วนเชื้ออื่นที่ขึ้นปนบนจานเป็นอีกปัญหาหนึ่ง เพราะ MRS ไม่ใช่อาหารเลี้ยงเชื้อชนิดเลือกเฉพาะ (selective medium) อย่างเข้มงวดมาตั้งแต่ต้น
เจริญช้า โคโลนีเล็กมาก
1. ไม่ได้บ่มแบบไร้ออกซิเจน
แบคทีเรียกรดแลคติกส่วนใหญ่เจริญในสภาวะมีออกซิเจนได้ แต่โคโลนีจะเล็กลงมาก และบางสายพันธุ์แทบมองไม่เห็น ให้เปลี่ยนไปบ่มใน anaerobic jar หรือใช้ตู้บ่มเชื้อที่มีคาร์บอนไดออกไซด์ประมาณ 5% ซองสร้างสภาวะไร้ออกซิเจนต้องยังไม่หมดอายุ และต้องตรวจว่าอินดิเคเตอร์เปลี่ยนสีแล้วจริง จุดรั่วที่พบบ่อยคือขอบยางของ jar การเททับจาน pour plate ด้วยวุ้นอีกชั้นหนึ่งก็ช่วยลดการสัมผัสออกซิเจนได้
2. อุณหภูมิและเวลา
อุณหภูมิที่เหมาะสมของแบคทีเรียกรดแลคติกต่างกันมาก แบคทีเรียกรดแลคติกกลุ่ม mesophilic ในอาหารอยู่ที่ประมาณ 30 °C เชื้อกลุ่มแลคโตบาซิลลัส (lactobacilli) ส่วนใหญ่อยู่ที่ 35 ถึง 37 °C ส่วนสายพันธุ์ thermophilic ต้องใช้ราว 42 °C หากอุณหภูมิไม่ถูกต้อง เมื่อครบ 48 ชั่วโมงอาจยังไม่เห็นอะไรเลย นอกจากนี้แบคทีเรียกรดแลคติกเจริญช้ากว่า E. coli จึงควรบ่มให้ครบ 48 ถึง 72 ชั่วโมงเป็นอย่างน้อยก่อนตัดสิน
3. นึ่งฆ่าเชื้อเกิน
MRS มีกลูโคส 2% ยิ่งได้รับความร้อนนาน น้ำตาลยิ่งทำปฏิกิริยากับกรดอะมิโนมาก สารอาหารจึงลดลงและเกิดสารที่ยับยั้งการเจริญขึ้นด้วย MRS ที่เตรียมแล้วเป็นสีน้ำตาลเข้ม เชื้อมักเจริญไม่ดี ให้นึ่งฆ่าเชื้อที่ 121 °C นาน 15 นาที ครบเวลาแล้วนำออกทันที อย่านึ่งซ้ำ และอย่าอุ่นทิ้งไว้ในอ่างน้ำควบคุมอุณหภูมิ (water bath) เป็นเวลานาน
4. pH ไม่ถูกต้อง
pH ของ MRS หลังนึ่งฆ่าเชื้อโดยทั่วไปอยู่ที่ 6.2 ถึง 6.5 เมื่อปรับ pH ลงเหลือ 5.4 ถึง 5.7 เพื่อเพิ่มความจำเพาะ บางสายพันธุ์จะเจริญช้าลงอีกหรือไม่เจริญเลย ซึ่งเป็นข้อแลกเปลี่ยนของตัววิธีเอง แต่ถ้าไม่ได้ตั้งใจปรับให้เป็นกรดแล้ว pH ยังต่ำ ให้ตรวจสภาวะการนึ่งฆ่าเชื้อก่อน ดูpH ของอาหารเลี้ยงเชื้อลดลงหลังนึ่งฆ่าเชื้อ
5. จานแห้งหรือเปียกเกินไป
จานที่เทเตรียมไว้ล่วงหน้าและเก็บนานเกินไป ผิวหน้าจะแห้งและโคโลนีจะยิ่งเล็กลง ในทางกลับกัน หากเกลี่ยเชื้อขณะที่ผิวหน้ายังมีหยดน้ำ โคโลนีจะไหลมารวมกันเป็นปื้น ให้ใส่จานในถุง เก็บในตู้เย็น ใช้ให้หมดภายในอายุการเก็บ และก่อนใช้ให้ผิวหน้าแห้งจนไม่มีหยดน้ำ
6. เชื้อยังไม่ฟื้นตัว
เชื้อที่นำกลับมาจากหลอดแช่แข็ง ผงแห้งเยือกแข็ง (freeze-dried) หรือจากตัวผลิตภัณฑ์ เป็นเซลล์ที่บาดเจ็บ หากเกลี่ยลงจานโดยตรง เซลล์ส่วนหนึ่งจะไม่ขึ้น ให้ฟื้นเชื้อใน MRS broth หนึ่งถึงสองรุ่นก่อนนำไปทดลองต่อ ส่วนในการตรวจนับซึ่งเพิ่มจำนวนเชื้อก่อนไม่ได้ ต้องให้เวลาเซลล์คืนรูปในสารละลายเจือจางอย่างเพียงพอ และอย่าใช้สารละลายเจือจางที่เย็นจัด
7. เชื้อบางชนิดมีความต้องการเพิ่มเติม
- บิฟิโดแบคทีเรีย (bifidobacteria) ต้องบ่มแบบไร้ออกซิเจนอย่างเคร่งครัด และเติม L-cysteine hydrochloride ประมาณ 0.05% ลงใน MRS หรือใช้ Bifidobacterium Agar โดยตรง
- Streptococcus thermophilus และ Lactococcus lactis เจริญบน MRS ได้ไม่ดีนัก ให้เปลี่ยนไปใช้ M17
- lactobacilli บางชนิดที่เลี้ยงยาก ต้องการออกซิเจนต่ำกว่านั้น หรือต้องการน้ำตาลเฉพาะชนิด ให้ทดสอบเทียบคู่ขนานกับอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดอื่น
อาหารเลี้ยงเชื้อที่เหมาะกับแบคทีเรียกรดแลคติกแต่ละกลุ่ม ดูMRS, M17 และอาหารเลี้ยงเชื้อแบคทีเรียกรดแลคติกชนิดอื่น เลือกอย่างไร
มีเชื้ออื่นขึ้นปนบนจาน
MRS อาศัยโซเดียมอะซิเตตและแอมโมเนียมซิเตรตกดจุลินทรีย์อื่นได้ส่วนหนึ่ง แต่กันไม่ได้ทั้งหมด เชื้อที่ขึ้นปนบ่อยและวิธีรับมือมีดังนี้
| เชื้อที่ขึ้น | สังเกตอย่างไร | วิธีรับมือ |
|---|---|---|
| ยีสต์ | โคโลนีใหญ่กว่า นูน สีขาวนวลทึบแสง ดูด้วยกล้องจุลทรรศน์เป็นเซลล์รูปไข่ขนาดใหญ่ | บ่มแบบไร้ออกซิเจน และเติมสารยับยั้งเชื้อราเมื่อวิธีทดสอบอนุญาต |
| Bacillus | โคโลนีใหญ่ แบน ขอบไม่เรียบ catalase บวก | ปรับ pH ลงเหลือ 5.4 ถึง 5.7 และบ่มแบบไร้ออกซิเจน |
| Enterococcus และ Staphylococcus | ลักษณะโคโลนีใกล้เคียงกัน เป็นเชื้อรูปกลม (cocci) โดย Staphylococcus ให้ผล catalase บวก | ยืนยันด้วยการย้อมแกรมและการทดสอบ catalase แล้วหักออกจากผลนับ |
เกณฑ์พื้นฐานในการยืนยันแบคทีเรียกรดแลคติกคือ แกรมบวกและ catalase ลบ เมื่อตัวอย่างมีจุลินทรีย์อื่นปนมาก อาจพิจารณาใช้ Lactobacillus Selection Agar Base ซึ่งมีความจำเพาะสูงกว่า สาเหตุทั่วไปที่ทำให้ selective medium ไม่ได้ผล ดูอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดเลือกเฉพาะไม่ได้ผล
เลี้ยงในอาหารเหลวแล้วไม่ขุ่น
หากเพาะเชื้อลง MRS broth แล้วผ่านไปหนึ่งถึงสองวันอาหารยังใสอยู่ ให้ตรวจตามลำดับนี้
- ปริมาณเชื้อที่เพาะเพียงพอหรือไม่ เชื้อแห้งเยือกแข็งรุ่นแรกมักใช้เวลานานกว่าปกติ
- อุณหภูมิตรงกับสายพันธุ์หรือไม่
- อาหารเลี้ยงเชื้อมีสีเข้มเกินไปหรือไม่ ซึ่งแปลว่านึ่งฆ่าเชื้อเกิน
- ใส่อาหารในหลอดน้อยเกินไปหรือเขย่ามากเกินไป จนเชื้อสัมผัสออกซิเจนมากหรือไม่ การเลี้ยงแบบตั้งนิ่งและใส่อาหารให้สูงขึ้นจะได้ผลดีกว่า
วิธีไล่หาสาเหตุทั่วไปเมื่อ lag phase ยาวผิดปกติ ดูเพาะเชื้อแล้วเชื้อไม่เจริญเสียที
เมื่อใดจึงควรสงสัยอาหารเลี้ยงเชื้อ
เมื่อตัดทุกข้อข้างต้นออกแล้ว ให้ยืนยันด้วยเชื้ออ้างอิงหนึ่งครั้ง โดยเพาะเชื้อสายพันธุ์เดียวกันลงบน MRS รุ่นการผลิต (lot) เก่าและ lot ใหม่พร้อมกัน แล้วเทียบขนาดโคโลนีและอัตราการคืนกลับ (recovery) หากต่างกันชัดเจนจึงเป็นปัญหาของอาหารเลี้ยงเชื้อ STBIO แนบ COA ไปกับทุก lot และเอกสารข้อกำหนดของ MRS เกรดอาหารระบุเชื้ออ้างอิงที่ใช้ตรวจสมรรถนะการเลี้ยงเชื้อไว้ จึงนำมาใช้เทียบได้
คำถามที่พบบ่อย
เชื้อสายพันธุ์เดิม แต่เปลี่ยนยี่ห้อ MRS แล้วโคโลนีเล็กลง เพราะอะไร? เปปโตนและสารสกัดจากเนื้อใน MRS ของแต่ละผู้ผลิตมาจากแหล่งต่างกัน และ pH หลังนึ่งฆ่าเชื้อก็ต่างกันเล็กน้อย สายพันธุ์ที่เลี้ยงยากจะแสดงความต่างนี้ออกมาที่ขนาดโคโลนี ก่อนเปลี่ยนยี่ห้อควรทดสอบเทียบคู่ขนานก่อน และปรับเวลาบ่มหากจำเป็น
MRS broth มีตะกอนเล็กน้อยที่ก้นภาชนะ ใช้ได้หรือไม่? ตะกอนละเอียดปริมาณเล็กน้อยหรือความขุ่นขาวจาง ๆ (opalescent) โดยทั่วไปไม่มีผลต่อการเจริญ ตะกอนขาวปริมาณมากแสดงว่า pH สูงเกินหรือคุณภาพน้ำมีปัญหา ควรเตรียมใหม่ ดูตะกอนขาวหลังนึ่งฆ่าเชื้อ
เชื้อเจริญแล้ว แต่ pH ลดลงเร็วมากและจำนวนเซลล์ไม่เพิ่มขึ้นอีก เพราะอะไร? เป็นลักษณะปกติของแบคทีเรียกรดแลคติก คือกรดที่เชื้อสร้างขึ้นย้อนกลับมายับยั้งตัวเชื้อเอง การหมักระดับผลิตแก้ด้วยการควบคุม pH ส่วนบัฟเฟอร์ใน MRS broth เพียงพอสำหรับขั้นเลี้ยงหัวเชื้อเท่านั้น
ข้อกำหนดและวิธีเลือกผลิตภัณฑ์ MRS ทั้งห้ารายการ ดูที่หน้าอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS
