สรุปคำตอบ
วิธีที่ใช้มากที่สุดในการตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติก (lactic acid bacteria, LAB) คือการนับจำนวนโคโลนีบนจานเพาะเชื้อ โดยเจือจางตัวอย่างแบบสิบเท่าเป็นลำดับ ทำ pour plate หรือ spread plate ด้วย MRS agar บ่มในสภาวะออกซิเจนต่ำ 48 ถึง 72 ชั่วโมง แล้วนับโคโลนี ในประเทศไทย เกณฑ์จำนวนเชื้อของนมเปรี้ยวและอาหารที่ใช้โพรไบโอติกกำหนดไว้ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข ส่วนวิธีตรวจนับ ห้องปฏิบัติการมักอ้างอิง ISO 15214 หรือวิธีที่ลูกค้ากำหนด เมื่อต้องนับเชื้อแต่ละชนิดในผลิตภัณฑ์แยกกัน จะเปลี่ยนไปใช้ M17, MRS ที่ปรับให้เป็นกรด หรือ MRS ที่เติมยาปฏิชีวนะ
ก่อนอื่นต้องรู้ว่าจะตรวจอะไร
"จำนวนแบคทีเรียกรดแลคติก" ฟังเหมือนเป็นตัวเลขเดียว แต่ในทางปฏิบัติมีคำถามอยู่สามแบบ ซึ่งใช้อาหารเลี้ยงเชื้อต่างกัน
| คำถามที่ต้องตอบ | อาหารเลี้ยงเชื้อที่ใช้บ่อย | วิธีที่พบบ่อย |
|---|---|---|
| ในผลิตภัณฑ์มีแบคทีเรียกรดแลคติกรวมทั้งหมดเท่าใด | MRS agar | ISO 15214 |
| เชื้อรูปแท่งและเชื้อรูปกลมในโยเกิร์ตมีอย่างละเท่าใด | MRS agar ที่ปรับให้เป็นกรด และ M17 agar | ISO 7889 | IDF 117 |
| เชื้อชนิดที่ระบุบนฉลากมีเท่าใด | MRS ที่เติมยาปฏิชีวนะ และอาหารเลี้ยงเชื้อเฉพาะสำหรับ bifidobacteria | ISO 20128 | IDF 192, ISO 29981 | IDF 220 |
ให้ตรวจสอบก่อนว่าฉลากหรือลูกค้าต้องการตัวเลขแบบใด แล้วจึงเลือกวิธี หากนำจำนวนแบคทีเรียกรดแลคติกรวมไปเทียบกับปริมาณของสายพันธุ์เฉพาะที่ระบุบนฉลาก ตัวเลขจะไม่ตรงกันอย่างแน่นอน
แต่ละวิธีทำอย่างไร
เกณฑ์ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขของไทย ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 353) พ.ศ. 2556 เรื่อง นมเปรี้ยว กำหนดให้นมเปรี้ยวที่ไม่ผ่านการฆ่าเชื้อหลังการหมัก มีแบคทีเรียที่ใช้ในการหมักคงเหลือไม่น้อยกว่า 10,000,000 โคโลนีต่อนมเปรี้ยว 1 กรัม ส่วนประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง การใช้จุลินทรีย์โพรไบโอติกในอาหาร (พ.ศ. 2554 แก้ไขเพิ่มเติมโดยฉบับที่ 346 พ.ศ. 2555) กำหนดให้จุลินทรีย์โพรไบโอติกที่ยังมีชีวิตคงเหลือไม่น้อยกว่า 10⁶ CFU ต่ออาหาร 1 กรัม ตลอดอายุการเก็บรักษา ประกาศทั้งสองฉบับกำหนดเกณฑ์จำนวน ไม่ได้ระบุชื่ออาหารเลี้ยงเชื้อ ห้องปฏิบัติการจึงเลือกวิธีมาตรฐานที่ตรงกับชนิดของเชื้อ ซึ่งสำหรับเชื้อกลุ่มแลคโตบาซิลลัส (lactobacilli) มักเป็นวิธีที่ใช้ MRS agar ตามรายการด้านล่าง
ISO 15214: แบคทีเรียกรดแลคติกกลุ่ม mesophilic ใช้ MRS agar ที่ pH 5.7 ทำ pour plate บ่มที่ 30 °C นาน 72 ชั่วโมง ใช้ได้กับอาหารทั่วไปและอาหารสัตว์ ตัวมาตรฐานเองก็ระบุไว้ว่า แบคทีเรียกรดแลคติกไม่ได้เจริญได้ดีบน MRS ที่ pH 5.7 ทุกชนิด
ISO 7889 | IDF 117: จุลินทรีย์เฉพาะของโยเกิร์ต Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus ใช้ MRS agar ที่ปรับให้เป็นกรด ส่วน Streptococcus thermophilus ใช้ M17 agar โดยนับเชื้อสองชนิดแยกกัน มาตรฐานฉบับนี้ปรับปรุงใหม่ในปี ค.ศ. 2026 รายละเอียดของสภาวะให้ดูจากฉบับปัจจุบัน
ISO 20128 | IDF 192: Lactobacillus acidophilus ใช้ MRS agar ที่เติมยาปฏิชีวนะสองชนิด คือ clindamycin และ ciprofloxacin บ่มแบบไร้ออกซิเจนที่ 37 °C นาน 72 ชั่วโมง ใช้นับเฉพาะ L. acidophilus ในผลิตภัณฑ์นมที่มีเชื้อหลายชนิดปนกัน
ISO 29981 | IDF 220: บิฟิโดแบคทีเรีย (bifidobacteria) วิธีนี้ไม่ได้ใช้ MRS แต่ใช้ TOS propionate agar ที่เติม mupirocin บ่มแบบไร้ออกซิเจนที่ 37 °C นาน 72 ชั่วโมง
ประกาศและวิธีมาตรฐานมีการปรับปรุงเป็นระยะ การปฏิบัติงานจริงให้ยึดตามประกาศฉบับปัจจุบันของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และตัวบทของมาตรฐานฉบับล่าสุด
ห้าจุดที่ผิดพลาดง่ายที่สุดในการปฏิบัติงาน
1. สารละลายเจือจาง
ใช้สารละลายเจือจางตามที่วิธีทดสอบกำหนด ที่พบบ่อยคือ 0.1% peptone water น้ำเปล่าหรือสารละลายเจือจางที่เพิ่งนำออกจากตู้เย็นทำให้เซลล์บาดเจ็บ โดยเฉพาะผงโพรไบโอติกแห้งเยือกแข็ง (freeze-dried) หลังเจือจางแล้วต้องเพาะเชื้อให้เสร็จภายใน 15 ถึง 20 นาที เปปโตนสำหรับเตรียมสารละลายเจือจางใช้ Peptone, Bacteriological ได้
2. ผงแห้งเยือกแข็งและแคปซูลต้องคืนรูปก่อน
หากนำผงโพรไบโอติกหรือผงในแคปซูลไปเจือจางทันที เซลล์ที่ยังไม่ฟื้นตัวจะขึ้นเป็นโคโลนีไม่ได้ ผลนับจึงต่ำกว่าจริง ให้ตีผสมตัวอย่างในสารละลายเจือจางให้เป็นเนื้อเดียวกัน แล้วตั้งทิ้งไว้ระยะหนึ่งให้เซลล์คืนรูป (rehydrate) ระยะเวลาให้เป็นไปตามวิธีทดสอบหรือคำแนะนำของผู้ผลิตเชื้อ
3. เซลล์ที่ต่อกันเป็นสายต้องทำให้แยกจากกัน
แบคทีเรียกรดแลคติกมักต่อกันเป็นสายหรือเกาะกันเป็นกลุ่ม เซลล์ทั้งสายจะขึ้นเป็นโคโลนีเดียว จึงต้องเขย่าผสมให้ทั่วถึงทุกขั้นของการเจือจาง ผลจึงจะคงที่
4. อุณหภูมิขณะเทจาน
MRS agar ต้องเย็นลงเหลือ 44 ถึง 46 °C ก่อนเท หากร้อนเกินไปเซลล์จะตาย หลังเทแล้วอาจเททับด้วยวุ้นบาง ๆ อีกชั้นหนึ่ง (overlay) เพื่อลดการสัมผัสออกซิเจนที่ผิวหน้า
5. สภาวะไร้ออกซิเจนและเวลาบ่ม
แบคทีเรียกรดแลคติกส่วนใหญ่ให้โคโลนีใหญ่กว่าและนับง่ายกว่าเมื่อบ่มในสภาวะออกซิเจนต่ำ ต้องตรวจว่าอินดิเคเตอร์ของซองสร้างสภาวะไร้ออกซิเจนใน anaerobic jar เปลี่ยนสีแล้วจริง และเนื่องจากโคโลนีมีขนาดเล็ก ให้บ่มจนครบเวลาที่วิธีทดสอบกำหนดเป็นอย่างน้อยก่อนนับ
วิธีไล่หาสาเหตุทั่วไปเมื่อผลนับขึ้น ๆ ลง ๆ ดูผล plate count แกว่ง แต่ละรอบได้ไม่เท่ากัน
สิ่งที่ขึ้นบน MRS เป็นแบคทีเรียกรดแลคติกทั้งหมดหรือไม่
ไม่เสมอไป MRS กดจุลินทรีย์อื่นได้ส่วนหนึ่ง แต่ยีสต์ เชื้อ Bacillus บางชนิด Enterococcus และ Staphylococcus ยังขึ้นได้ วิธีตัดสินมีดังนี้
- ดูลักษณะโคโลนี โคโลนีของแบคทีเรียกรดแลคติกมักเล็ก กลม สีขาวถึงขาวนวล โคโลนีที่ใหญ่ แบน และขอบไม่เรียบควรสงสัยไว้ก่อน
- ทดสอบยืนยัน ต้องเป็นแกรมบวกจากการย้อมแกรม และให้ผล catalase ลบ จึงนับเป็นแบคทีเรียกรดแลคติก
- เพิ่มความจำเพาะ ปรับ pH ลงเหลือ 5.4 ถึง 5.7 ตามวิธีทดสอบ และเปลี่ยนไปบ่มแบบไร้ออกซิเจน สำหรับตัวอย่างที่มียีสต์มาก เช่น ผักดอง หากวิธีทดสอบอนุญาต เติมสารยับยั้งยีสต์และราได้
คำถามที่พบบ่อย
ผลนับต่ำกว่าปริมาณที่ระบุบนฉลากมาก เป็นเพราะอาหารเลี้ยงเชื้อหรือไม่? ให้ตรวจขั้นตอนการปฏิบัติงานก่อน สารละลายเจือจาง เวลาคืนรูป อุณหภูมิขณะเทจาน และสภาวะไร้ออกซิเจน ข้อใดข้อหนึ่งก็ทำให้ผลต่างกันได้ถึงหนึ่ง log เมื่อตัดข้อเหล่านี้ออกหมดแล้ว จึงใช้เชื้ออ้างอิงเทียบอัตราการคืนกลับ (recovery) ของอาหารเลี้ยงเชื้อรุ่นการผลิต (lot) เก่ากับ lot ใหม่
pour plate กับ spread plate แบบใดดีกว่า? ในวิธี pour plate โคโลนีฝังอยู่ในเนื้อวุ้นและสัมผัสออกซิเจนน้อย จึงเหมาะกับแบคทีเรียกรดแลคติก และเป็นวิธีที่มาตรฐานส่วนใหญ่กำหนด ในวิธี spread plate โคโลนีอยู่บนผิวหน้า เขี่ยเชื้อได้ง่ายกว่า แต่ต้องบ่มแบบไร้ออกซิเจนร่วมด้วย ให้ทำตามที่วิธีทดสอบกำหนด
จาน MRS agar เทเตรียมไว้ล่วงหน้าได้นานเท่าใด? ใส่ถุง เก็บในตู้เย็น และใช้ภายในอายุการเก็บ ซึ่งโดยทั่วไปคือ 2 ถึง 4 สัปดาห์ หากเก็บนานเกินไปผิวหน้าจะแห้ง และแบคทีเรียกรดแลคติกจะให้โคโลนีเล็กลงอีก ส่วนผงที่เปิดใช้แล้วต้องปิดให้สนิทเพื่อกันความชื้น
งาน QC ของโรงงานต้องใช้ MRS agar เกรดอาหารด้วยหรือไม่? วิธีทดสอบกำหนดเฉพาะสูตร ไม่ได้กำหนดเกรด แต่เมื่อผลิตภัณฑ์ส่งไปตลาดมุสลิม และขอบเขตการตรวจประเมินครอบคลุมถึงวัสดุที่ใช้ในห้องปฏิบัติการ การใช้ Lactobacilli MRS Agar Food Grade ซึ่งได้รับการรับรองฮาลาล จะชี้แจงด้านเอกสารได้ง่ายกว่า
ผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
- Lactobacilli MRS Agar
- Lactobacilli MRS Agar Food Grade (เกรดอาหาร ได้รับการรับรองฮาลาล)
- M17 Agar Base
- Bifidobacterium Agar
ข้อแตกต่างและวิธีเลือกผลิตภัณฑ์ MRS ทั้งห้ารายการ ดูที่หน้าอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS
