สรุปคำตอบ
เชื้อกลุ่มแลคโตบาซิลลัส (lactobacilli) ใช้ MRS ส่วน Lactococcus lactis และ Streptococcus thermophilus ใช้ M17 และบิฟิโดแบคทีเรีย (bifidobacteria) ใช้ MRS ที่เติม cysteine หรืออาหารเลี้ยงเชื้อเฉพาะ เมื่อตัวอย่างมีจุลินทรีย์อื่นปนมากและต้องการแยกเฉพาะ lactobacilli ให้ใช้อาหารเลี้ยงเชื้อ Lactobacillus Selection ซึ่งมีความจำเพาะสูงกว่า ไม่มีอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดใดที่เลี้ยงแบคทีเรียกรดแลคติก (lactic acid bacteria, LAB) ได้ดีทุกกลุ่ม ผลิตภัณฑ์ที่มีเชื้อกี่กลุ่มจึงมักต้องใช้อาหารเลี้ยงเชื้อจำนวนเท่านั้นแยกกัน
ตารางเทียบ
| อาหารเลี้ยงเชื้อ | เชื้อที่เหมาะที่สุด | แหล่งคาร์บอนหลัก | จุดเด่น | งานที่ใช้บ่อย |
|---|---|---|---|---|
| MRS | lactobacilli, Pediococcus, Leuconostoc | กลูโคส | สารอาหารสมบูรณ์ที่สุด มี Tween 80 และแมงกานีส ความจำเพาะต่ำ | ฟื้นเชื้อ เลี้ยงหัวเชื้อ ตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติก |
| M17 | Lactococcus lactis, Streptococcus thermophilus | แล็กโทส | ใช้ glycerophosphate เป็นบัฟเฟอร์ เชื้อรูปกลมสร้างกรดแล้วยังเจริญต่อได้ | หัวเชื้อผลิตภัณฑ์นม ตรวจนับเชื้อรูปกลมในโยเกิร์ต ทดสอบ bacteriophage |
| Lactobacillus Selection | lactobacilli | กลูโคสเป็นหลัก | อะซิเตตเข้มข้นสูงและ pH ต่ำ กดเชื้ออื่นได้แรง | แยก lactobacilli จากตัวอย่างอุจจาระ ช่องปาก และสิ่งแวดล้อม |
| Elliker | Streptococcus และ lactobacilli ในผลิตภัณฑ์นม | กลูโคส แล็กโทส ซูโครส (สูตรดั้งเดิม) | มีน้ำตาลครบสามชนิด เลี้ยงเชื้อในผลิตภัณฑ์นมได้กว้าง | การเลี้ยงเชื้อและตรวจนับประจำวันในโรงงานนม |
| Bifidobacterium Agar | bifidobacteria | ตามสูตร | ออกแบบสำหรับ bifidobacteria ซึ่งต้องเลี้ยงในสภาวะไร้ออกซิเจน | เลี้ยงและตรวจนับ bifidobacteria ในผลิตภัณฑ์โพรไบโอติก |
MRS: ตัวเลือกแรกสำหรับ lactobacilli
MRS เป็นอาหารเลี้ยงเชื้อที่มีสารอาหารสมบูรณ์ที่สุดในกลุ่มนี้ มีทั้งกลูโคส แหล่งไนโตรเจนสามชนิด Tween 80 และแมงกานีส lactobacilli, Pediococcus และ Leuconostoc เกือบทั้งหมดจึงเจริญได้ดี จุดอ่อนคือความจำเพาะต่ำ ยีสต์และ Bacillus บางชนิดขึ้นได้เช่นกัน ในการตรวจนับจึงแก้ด้วยการปรับ pH ให้ต่ำลงและบ่มแบบไร้ออกซิเจน ส่วนประกอบและวิธีเตรียมดูได้ที่อาหารเลี้ยงเชื้อ MRS คืออะไร
M17: ตัวเลือกแรกสำหรับเชื้อรูปกลม
Lactococcus lactis และ Streptococcus thermophilus เจริญบน MRS ได้ไม่สม่ำเสมอ M17 จึงเปลี่ยนไปใช้แล็กโทสเป็นแหล่งคาร์บอน ซึ่งเป็นน้ำตาลที่หัวเชื้อผลิตภัณฑ์นมคุ้นเคยที่สุด และใช้ glycerophosphate เป็นบัฟเฟอร์ เมื่อเชื้อรูปกลม (cocci) สร้างกรด pH จึงไม่ลดลงทันทีถึงระดับที่ยับยั้งตัวเชื้อเอง โคโลนีจึงใหญ่และเห็นชัด M17 ยังเป็นอาหารเลี้ยงเชื้อมาตรฐานสำหรับการตรวจ bacteriophage ในผลิตภัณฑ์นม M17 ชนิด base บางรายการต้องเติมแล็กโทสเอง ให้ทำตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์ของ STBIO คือ M17 Agar Base และ M17 Broth
Lactobacillus Selection: สำหรับตัวอย่างที่มีจุลินทรีย์อื่นปนมาก
อาหารเลี้ยงเชื้อกลุ่มนี้มักเรียกกันว่า LBS หรืออาหารเลี้ยงเชื้อ Rogosa มีอะซิเตตเข้มข้นกว่า MRS มากและมี pH ต่ำ จุลินทรีย์ที่ไม่ใช่แบคทีเรียกรดแลคติกส่วนใหญ่จึงขึ้นไม่ได้ ข้อแลกเปลี่ยนคือ lactobacilli บางชนิดถูกยับยั้งไปด้วย ผลนับจึงต่ำกว่าบน MRS เล็กน้อย เหมาะกับตัวอย่างที่มีจุลินทรีย์อื่นมากกว่าแบคทีเรียกรดแลคติกมาก เช่น อุจจาระ ช่องปาก และพืชหมัก (silage) ผลิตภัณฑ์ของ STBIO คือ Lactobacillus Selection Agar Base และ Lactobacillus Selection Broth Base
Elliker: งานเลี้ยงเชื้อประจำวันของโรงงานนม
Elliker สูตรดั้งเดิมมีทั้งกลูโคส แล็กโทส และซูโครส Streptococcus และ lactobacilli ที่พบบ่อยในผลิตภัณฑ์นมจึงเจริญได้ทั้งหมด เหมาะกับการถ่ายเชื้อต่อเนื่องของหัวเชื้อและการตรวจนับทั่วไป บัฟเฟอร์ของ Elliker ไม่แรงเท่า M17 และ growth factor ก็ไม่ครบเท่า MRS จึงจัดเป็นอาหารเลี้ยงเชื้อแบบใช้งานทั่วไป STBIO มี Modified Elliker Agar ซึ่งเป็นสูตรปรับปรุง และมีชนิดเหลวด้วย ส่วนประกอบให้ยึดตามเอกสารข้อกำหนด
Bifidobacteria: สภาวะไร้ออกซิเจนคือหัวใจ
bifidobacteria ไม่ทนออกซิเจน และมีความต้องการสารอาหารต่างจาก lactobacilli วิธีทำมีสองแบบ
- MRS เติม cysteine เติม L-cysteine hydrochloride ประมาณ 0.05% เพื่อลดศักย์ออกซิเดชัน-รีดักชัน (redox potential) แล้วบ่มแบบไร้ออกซิเจนอย่างเคร่งครัด เพียงพอสำหรับการฟื้นเชื้อและเลี้ยงเชื้อบริสุทธิ์
- อาหารเลี้ยงเชื้อเฉพาะ เมื่อผลิตภัณฑ์มีทั้ง lactobacilli และ bifidobacteria และต้องการนับเฉพาะ bifidobacteria ให้ใช้อาหารเลี้ยงเชื้อชนิดเลือกเฉพาะ มาตรฐานสากล ISO 29981 ใช้ TOS propionate agar ที่เติม mupirocin STBIO มี Bifidobacterium Agar
เลือกตามผลิตภัณฑ์
โยเกิร์ตและนมเปรี้ยว Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus ใช้ MRS ที่ปรับให้เป็นกรด ส่วน Streptococcus thermophilus ใช้ M17 โดยนับแยกกัน ซึ่งเป็นแนวทางของ ISO 7889
โพรไบโอติกชนิดผงและแคปซูล จำนวนแบคทีเรียกรดแลคติกรวมใช้ MRS เมื่อฉลากระบุเชื้อแต่ละชนิด ให้เติมสารเลือกเฉพาะหรือเปลี่ยนอาหารเลี้ยงเชื้อตามชนิดเชื้อ โดย Lactobacillus acidophilus ใช้ MRS ที่เติมยาปฏิชีวนะ และ bifidobacteria ใช้อาหารเลี้ยงเชื้อเฉพาะ
ผักดอง กิมจิ แหนม และ sourdough เชื้อหลักคือ lactobacilli, Leuconostoc และ Pediococcus ใช้ MRS บ่มที่ 30 °C ตัวอย่างกลุ่มนี้มักมียีสต์ปนมาก จึงควรบ่มแบบไร้ออกซิเจนและทำการทดสอบยืนยัน
ชีสและหัวเชื้อผลิตภัณฑ์นม Lactococcus lactis ใช้ M17 บ่มที่ 30 °C ส่วนหัวเชื้อ thermophilic ใช้ M17 เช่นกัน แต่บ่มที่อุณหภูมิสูงขึ้น
การหมักระดับผลิต MRS เป็นสูตรสำหรับห้องปฏิบัติการและขั้นเลี้ยงหัวเชื้อ ต้นทุนไม่เหมาะจะขยายขึ้นถังหมักโดยตรง การผลิตจริงมักเปลี่ยนไปใช้สูตรของโรงงานเองที่ประกอบด้วยเปปโตน ยีสต์สกัด และน้ำตาล โดยเลือกแหล่งไนโตรเจนให้เหมาะกับสายพันธุ์
คำถามที่พบบ่อย
มีเพียง MRS ใช้เลี้ยง Streptococcus thermophilus ได้หรือไม่? เชื้อขึ้นได้ แต่ไม่ดีนัก โคโลนีเล็กและผลนับต่ำ หากต้องตรวจนับหรือถ่ายเชื้อต่อเนื่องระยะยาว ควรใช้ M17
MRS กับอาหารเลี้ยงเชื้อ Rogosa เป็นชนิดเดียวกันหรือไม่? ไม่ใช่ Rogosa เป็นหนึ่งในผู้พัฒนา MRS จึงสับสนกันได้ง่าย อาหารเลี้ยงเชื้อ Rogosa ที่เรียกกันทั่วไปหมายถึงสูตรที่ตีพิมพ์ก่อนหน้าและมีความจำเพาะสูงกว่า ซึ่งก็คือกลุ่ม Lactobacillus Selection ข้างต้น
ตัวอย่างหนึ่งต้องใช้อาหารเลี้ยงเชื้อกี่ชนิด? ขึ้นกับว่าผลิตภัณฑ์มีเชื้อกี่กลุ่ม และฉลากต้องแยกละเอียดเพียงใด หากต้องการเฉพาะจำนวนรวม MRS ชนิดเดียวก็พอ หากต้องแยกเชื้อรูปแท่งกับเชื้อรูปกลม ต้องใช้อย่างน้อยสองชนิด และเมื่อมี bifidobacteria เพิ่มเข้ามาก็เป็นสามชนิด
อาหารเลี้ยงเชื้อเหล่านี้มีรุ่นฮาลาลหรือไม่? MRS มีรุ่นเกรดอาหารที่ได้รับการรับรองฮาลาลสองรายการ คือชนิดเหลวและชนิดวุ้น ดูที่หน้าอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS ส่วนสถานะการรับรองของรายการอื่นดูได้ที่หน้าผลิตภัณฑ์แต่ละรายการ
สภาวะที่วิธีทดสอบแต่ละวิธีกำหนด ดูการตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติกด้วย MRS agar
