STBIO MEDIAST BIO, INC.STBIO MEDIA, INC.

อาหารเลี้ยงเชื้อ MRS คืออะไร: ส่วนประกอบของ MRS broth และ MRS agar หน้าที่ของแต่ละส่วนประกอบ และวิธีเตรียม

เขียนและตรวจทานโดยทีมเทคนิคของ STBIOเผยแพร่

สรุปคำตอบ

อาหารเลี้ยงเชื้อ MRS เป็นอาหารเลี้ยงเชื้อสำหรับเลี้ยงแบคทีเรียกรดแลคติก (lactic acid bacteria, LAB) โดยเฉพาะ ชื่อ MRS มาจาก de Man, Rogosa และ Sharpe ซึ่งตีพิมพ์สูตรนี้ในปี ค.ศ. 1960 สูตรประกอบด้วยเปปโตน สารสกัดจากเนื้อ ยีสต์สกัด กลูโคส Tween 80 ฟอสเฟต โซเดียมอะซิเตต แอมโมเนียมซิเตรต แมกนีเซียมซัลเฟต และแมงกานีสซัลเฟต ชนิดเหลวเรียกว่า MRS broth ส่วนชนิดแข็งที่เติมวุ้นเรียกว่า MRS agar การเตรียมจากอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผงทำได้โดยชั่งผงตามปริมาณต่อลิตรบนฉลาก เติมน้ำ ต้มให้ละลาย แล้วนึ่งฆ่าเชื้อที่ 121 °C นาน 15 นาที

ทำไมแบคทีเรียกรดแลคติกจึงต้องใช้ MRS

แบคทีเรียกรดแลคติกสังเคราะห์กรดอะมิโนและวิตามินเองได้น้อยมาก ใน nutrient broth หรือ TSB ทั่วไปจึงเจริญช้าและได้จำนวนเซลล์ต่ำ ก่อนมี MRS ห้องปฏิบัติการส่วนใหญ่ใช้อาหารเลี้ยงเชื้อน้ำมะเขือเทศ (tomato juice medium) ซึ่งมีองค์ประกอบไม่คงที่และต่างกันมากในแต่ละครั้งที่เตรียม de Man และคณะจึงเติมสิ่งที่เชื้อกลุ่มแลคโตบาซิลลัส (lactobacilli) ต้องการเข้าไปทีละอย่าง จนได้สูตรที่ระบุส่วนประกอบชัดเจนและผู้ผลิตทุกรายทำซ้ำได้ ต่อมาสูตรนี้จึงกลายเป็นมาตรฐานของการเลี้ยงแบคทีเรียกรดแลคติก

ปัจจุบัน MRS ใช้ในงานสามลักษณะ

  • ฟื้นเชื้อและเลี้ยงเชื้อก่อนเก็บรักษา ปลุกเชื้อจากหลอดแช่แข็งหรือผงเชื้อแห้งเยือกแข็ง (freeze-dried)
  • เลี้ยงหัวเชื้อและขยายหัวเชื้อ เพิ่มจำนวนเซลล์ให้พอก่อนถ่ายลงถังหมัก
  • ตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติก นับจำนวนเชื้อที่มีชีวิตในอาหาร ผลิตภัณฑ์โพรไบโอติก นมเปรี้ยว และโยเกิร์ต

ส่วนประกอบของ MRS สูตรมาตรฐาน (ต่อลิตร)

ตารางนี้เป็นสูตรมาตรฐานที่พบในเอกสารวิชาการและแค็ตตาล็อกของผู้ผลิตทั่วไป ปริมาณของแต่ละผู้ผลิตต่างกันเล็กน้อย ตัวเลขในตารางเป็นช่วงที่พบบ่อย

ส่วนประกอบ ต่อลิตรประมาณ หน้าที่
เปปโตน (peptone) 10 g แหล่งไนโตรเจนหลัก ให้เปปไทด์และกรดอะมิโน
สารสกัดจากเนื้อ (meat extract) 8 ถึง 10 g แหล่งไนโตรเจน และให้วิตามินกับแร่ธาตุเพิ่ม
ยีสต์สกัด (yeast extract) 4 ถึง 5 g วิตามินบีและ growth factor
กลูโคส 20 g แหล่งคาร์บอน แบคทีเรียกรดแลคติกหมักแล้วสร้างกรด
Tween 80 (polysorbate 80) ประมาณ 1 g ให้กรดโอเลอิก ซึ่งเป็นแหล่งกรดไขมันที่ lactobacilli ต้องการ
ไดโพแทสเซียมไฮโดรเจนฟอสเฟต 2 g บัฟเฟอร์ ช่วยไม่ให้ pH ลดลงเร็วเกินไป
โซเดียมอะซิเตต 5 g บัฟเฟอร์ และกดจุลินทรีย์อื่นบางส่วน
แอมโมเนียมซิเตรต 2 g กดจุลินทรีย์อื่นบางส่วน
แมกนีเซียมซัลเฟต 0.1 ถึง 0.2 g ให้ไอออนแมกนีเซียม ซึ่งจำเป็นต่อการทำงานของเอนไซม์
แมงกานีสซัลเฟต 0.05 g ให้ไอออนแมงกานีส ซึ่งแบคทีเรียกรดแลคติกต้องการสูงเป็นพิเศษ
วุ้น (เฉพาะ MRS agar) 12 ถึง 15 g ทำให้อาหารเลี้ยงเชื้อแข็งตัว

pH หลังนึ่งฆ่าเชื้อโดยทั่วไปอยู่ที่ 6.2 ถึง 6.5 ปริมาณต่อลิตรและ pH สุดท้ายของผลิตภัณฑ์ STBIO แต่ละรายการดูได้ที่หน้าผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบจริงให้ยึดตามเอกสารข้อกำหนดที่แนบไปกับสินค้า

ทำไมขาดส่วนประกอบใดไม่ได้

ใช้แหล่งไนโตรเจนสามชนิดร่วมกัน เปปโตนให้เปปไทด์ ส่วนสารสกัดจากเนื้อและยีสต์สกัดเติมวิตามิน นิวคลีโอไทด์ และแร่ธาตุ แบคทีเรียกรดแลคติกต้องการสารเหล่านี้มากกว่า E. coli มาก แหล่งไนโตรเจนเพียงชนิดเดียวจึงมักไม่พอ

Tween 80 และแมงกานีสเป็นตัวชี้ขาด lactobacilli จำนวนมากต้องได้กรดโอเลอิกจากภายนอกจึงจะเจริญได้ดี และ Tween 80 คือแหล่งของกรดโอเลอิก ส่วนแมงกานีสเป็นโลหะที่แบคทีเรียกรดแลคติกพึ่งพาเป็นพิเศษ เมื่อขาดแมงกานีส การเจริญจะช้าลงอย่างเห็นได้ชัด ผู้ที่ชั่งสารเตรียม MRS เองแล้วเชื้อเจริญไม่ดี สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือลืมสองอย่างนี้ หรือคน Tween 80 ไม่กระจายตัว

โซเดียมอะซิเตตและแอมโมเนียมซิเตรตช่วยกดจุลินทรีย์อื่น สารสองชนิดนี้ยับยั้งแบคทีเรียแกรมลบและราได้ส่วนหนึ่ง แบคทีเรียกรดแลคติกจึงเจริญเป็นกลุ่มเด่นได้ง่ายขึ้น แต่ MRS ไม่ใช่อาหารเลี้ยงเชื้อชนิดเลือกเฉพาะ (selective medium) อย่างเข้มงวด ยีสต์ เชื้อ Bacillus บางชนิด และ Enterococcus ยังขึ้นได้

กลูโคส 2% ถือว่าค่อนข้างสูง ทำให้แบคทีเรียกรดแลคติกเจริญเร็ว แต่ก็ทำให้อาหารเลี้ยงเชื้อไวต่อความร้อน หากนึ่งฆ่าเชื้อเกินจะมีสีเข้มขึ้นได้ง่าย

วิธีเตรียม MRS agar และ MRS broth จากอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผง

  1. ชั่งผงตามปริมาณต่อลิตรที่ระบุบนฉลาก เติมลงในน้ำบริสุทธิ์ 1 ลิตร แล้วคนให้กระจายตัว MRS Broth เกรดอาหารของ STBIO ใช้ 55.15 g ต่อลิตร และ MRS Agar เกรดอาหารใช้ 70.15 g ต่อลิตร
  2. ให้ความร้อนพร้อมคนจนเดือด แล้วต้มต่อประมาณ 1 นาทีให้ผงละลายหมด MRS agar ต้องต้มจนไม่เห็นเม็ดวุ้นเหลืออยู่ มิฉะนั้นจานที่เทออกมาจะไม่สม่ำเสมอ
  3. แบ่งใส่ภาชนะ แล้วนึ่งฆ่าเชื้อด้วยหม้อนึ่งความดันไอ (autoclave) ที่ 121 °C นาน 15 นาที ครบเวลาแล้วนำออกทันที อย่าทิ้งไว้ในหม้อ
  4. MRS agar ให้รอจนอุณหภูมิลดลงเหลือ 45 ถึง 50 °C แล้วจึงเทจาน ส่วน MRS broth เมื่อเย็นแล้วใช้เพาะเชื้อได้เลย
  5. จานที่เทแล้วให้ใส่ถุง เก็บในตู้เย็น และใช้ให้หมดภายในอายุการเก็บ

ขั้นตอนข้างต้นเป็นหลักการเดียวกับการเตรียมอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผงทั่วไป ข้อที่ต้องระวังเป็นพิเศษสำหรับ MRS คือเวลาที่อาหารได้รับความร้อน

สภาวะการบ่ม

  • อุณหภูมิ lactobacilli ส่วนใหญ่บ่มที่ 30 ถึง 37 °C การตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติกกลุ่ม mesophilic ในอาหารมักใช้ 30 °C ส่วนผลิตภัณฑ์นมและสายพันธุ์โพรไบโอติกมักใช้ 35 ถึง 37 °C
  • เวลา 48 ถึง 72 ชั่วโมง โคโลนีของแบคทีเรียกรดแลคติกมีขนาดเล็ก หากอ่านผลเร็วเกินไปจะนับตกหล่นได้ง่าย
  • บรรยากาศ บ่มใน anaerobic jar หรือในบรรยากาศที่มีคาร์บอนไดออกไซด์ประมาณ 5% แบคทีเรียกรดแลคติกส่วนใหญ่ทนออกซิเจนได้ แต่เมื่อออกซิเจนน้อยจะเจริญดีกว่าและได้โคโลนีใหญ่กว่า
  • บิฟิโดแบคทีเรีย (bifidobacteria) ต้องเติม L-cysteine hydrochloride ประมาณ 0.05% และบ่มแบบไร้ออกซิเจนอย่างเคร่งครัด

ในงานทดสอบ ให้ยึดสภาวะตามวิธีทดสอบที่ห้องปฏิบัติการใช้ ข้อแตกต่างของแต่ละวิธีดูได้ที่การตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติกด้วย MRS agar

เตรียมแล้วดูผิดปกติ ตัดสินอย่างไร

ลักษณะที่พบ ปกติหรือไม่ สาเหตุและวิธีจัดการ
สีเข้มกว่าตอนเพิ่งละลายเล็กน้อย เป็นสีอำพัน ปกติ ปฏิกิริยาเมลลาร์ด (Maillard) เล็กน้อยจากกลูโคส 2% เมื่อได้รับความร้อน
สีน้ำตาลเข้ม ไม่ปกติ นึ่งฆ่าเชื้อนานเกิน นึ่งซ้ำ หรือทิ้งไว้ในหม้อนานเกินไป ควรเตรียมใหม่
อาหารเหลวเมื่อเย็นแล้วขุ่นขาวจาง ๆ (opalescent) ปกติ เกิดจาก Tween 80
ตะกอนขาวเห็นได้ชัด ไม่ปกติ pH สูงเกิน ทำให้ฟอสเฟตตกตะกอนกับแมกนีเซียมและแมงกานีส ให้ตรวจคุณภาพน้ำและ pH
ผงจับตัวเป็นก้อน ขึ้นกับระดับ MRS ดูดความชื้นง่ายเป็นพิเศษ ก้อนเล็กน้อยยังใช้ได้ หากสีเปลี่ยนหรือเหนียวไม่ควรใช้

วิธีไล่หาสาเหตุโดยละเอียด ดูตะกอนขาวหลังนึ่งฆ่าเชื้อ และอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผงจับตัวเป็นก้อนหรือสีเปลี่ยน

คำถามที่พบบ่อย

MRS broth กับ MRS agar ใช้สูตรเดียวกันหรือไม่? สูตรพื้นฐานเหมือนกัน MRS agar มีวุ้นเพิ่มเข้ามา ปริมาณผงต่อลิตรของ MRS agar จึงมากกว่า MRS broth เท่ากับน้ำหนักของวุ้น

ชั่งสารเคมีเตรียม MRS เองได้หรือไม่? ได้ แต่สูตรมีส่วนประกอบสิบชนิด ในจำนวนนี้แมงกานีสซัลเฟตใช้เพียง 0.05 g ต่อลิตร เมื่อเตรียมปริมาณน้อยจึงชั่งให้แม่นได้ยาก และ Tween 80 ก็หนืดจนกระจายตัวให้สม่ำเสมอได้ไม่ง่าย ห้องปฏิบัติการที่ใช้เป็นประจำหรือใช้ในงานทดสอบจะได้ผลคงที่กว่าเมื่อใช้อาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผง หากเตรียมเอง เปปโตนใช้ Peptone, Bacteriological ได้

ต้องปรับ pH ของ MRS เป็นเท่าใด? เมื่อเตรียมจากอาหารเลี้ยงเชื้อชนิดผงตามฉลากไม่ต้องปรับ สำหรับการตรวจนับตาม ISO 15214 วิธีกำหนดให้ใช้ MRS agar ที่ pH 5.7 ส่วนการตรวจนับ Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus ในโยเกิร์ตใช้ MRS ที่ปรับให้เป็นกรด ความเป็นกรดที่สูงขึ้นช่วยกดจุลินทรีย์อื่นได้มากขึ้น

MRS สูตรไม่มีกลูโคสใช้ทำอะไร? Lactobacilli MRS Broth w/o Glucose ตัดกลูโคสออก เพื่อให้ผู้ใช้เติมน้ำตาลหรือพรีไบโอติกที่ต้องการทดสอบเอง ใช้ดูว่าสายพันธุ์ใช้แหล่งคาร์บอนชนิดใดได้บ้าง

การเลี้ยงหัวเชื้อควรใช้ MRS ชนิดใด? หากน้ำเลี้ยงเชื้อจะเข้าไปอยู่ในอาหารหรือผลิตภัณฑ์โพรไบโอติก ควรใช้เกรดอาหารตั้งแต่ขั้นเลี้ยงหัวเชื้อ เหตุผลดูได้ที่ทำไมการเลี้ยงหัวเชื้อแบคทีเรียกรดแลคติกจึงควรใช้ MRS Broth เกรดอาหาร

ผลิตภัณฑ์ MRS ของ STBIO

STBIO ผลิตอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS ชนิดผงห้ารายการที่โรงงานของบริษัทเองในไต้หวัน ประกอบด้วยเกรดทั่วไป เกรดอาหารที่ได้รับการรับรองฮาลาล และสูตรไม่มีกลูโคส ข้อกำหนดและวิธีเลือกรวมไว้ที่หน้าอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS

เขียนและตรวจทานโดยทีมเทคนิคของ STBIOSTBIO MEDIA ผลิตเปปโตนและอาหารเลี้ยงเชื้อจุลินทรีย์ตั้งแต่ปี 2002 ได้รับการรับรอง ISO 22000 และฮาลาล และมีห้องปฏิบัติการ QC ภายใน

อ่านเพิ่มเติม

ทำไมการเลี้ยงหัวเชื้อแบคทีเรียกรดแลคติกจึงควรใช้ MRS Broth เกรดอาหาร (MRS food grade)เมื่อน้ำเลี้ยงเชื้อจะเข้าไปอยู่ในอาหารหรือผลิตภัณฑ์โพรไบโอติก MRS broth ที่ใช้เลี้ยงหัวเชื้อจะถูกตรวจทั้งในการตรวจประเมินความปลอดภัยอาหารและการตรวจประเมินฮาลาล บทความนี้อธิบายข้อแตกต่างระหว่าง MRS เกรดห้องปฏิบัติการกับเกรดอาหาร สิ่งที่การตรวจประเมินฮาลาลดู และเอกสารที่มากับ MRS Broth และ MRS Agar เกรดอาหารที่ได้รับการรับรองฮาลาลของ STBIOอ่านต่อการตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติกด้วย MRS agar: ขั้นตอนการนับจำนวนโคโลนีและวิธีทดสอบที่ใช้บ่อยตรวจนับแบคทีเรียกรดแลคติกในนมเปรี้ยว โยเกิร์ต และผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกอย่างไร: เกณฑ์ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขของไทย อาหารเลี้ยงเชื้อและสภาวะการบ่มของ ISO 15214, ISO 7889 และ ISO 20128 จุดสำคัญของการเจือจาง การเทจานแบบ pour plate และการบ่มแบบไร้ออกซิเจน และสิ่งที่ควรตรวจก่อนเมื่อผลนับต่ำอ่านต่อแบคทีเรียกรดแลคติกเจริญไม่ดีบน MRS agar โคโลนีเล็ก หรือมีเชื้ออื่นขึ้นปน: ไล่ตรวจทีละข้อแบคทีเรียกรดแลคติกเจริญช้าบนอาหารเลี้ยงเชื้อ MRS โคโลนีเล็กมาก ผลนับต่ำ หรือมียีสต์และ Bacillus ขึ้นบนจาน ให้ตรวจเจ็ดเรื่องก่อน ได้แก่ บรรยากาศการบ่ม อุณหภูมิและเวลา การนึ่งฆ่าเชื้อเกิน pH ความแห้งของจาน สภาพของเชื้อ และความต้องการเฉพาะของเชื้อแต่ละชนิดอ่านต่อ